Słownik pojęć

Zjawisko społeczne polegające na braku posiadania lub dostępu do samodzielnego, trwałego mieszkania. Bywa używane zamiennie z pojęciem „kryzys bezdomności”, jednak to drugie określenie jest preferowane, ponieważ podkreśla przejściowy charakter sytuacji i możliwość jej rozwiązania.

Sytuacja, w której osoba nie ma dostępu do trwałego, bezpiecznego i odpowiedniego miejsca zamieszkania. Obejmuje to zarówno pobyt w placówkach wsparcia, tymczasowe korzystanie z gościny innych osób, jak i pozostawanie bez miejsca schronienia. Określenie „kryzys” podkreśla, że jest to sytuacja, z której można wyjść, a nie trwały stan.

Sytuacja, w której dana osoba lub grupa ma ograniczony dostęp do zasobów, praw i możliwości uczestniczenia w życiu społecznym (praca, mieszkanie, edukacja, opieka zdrowotna). Bezdomność jest jedną z najbardziej widocznych form wykluczenia społecznego.

Proces ponownego przystosowania się osoby do funkcjonowania w społeczeństwie po okresie izolacji (np. odbywania kary pozbawienia wolności) lub głębokiego kryzysu życiowego. Obejmuje odbudowę relacji, nawyków i umiejętności potrzebnych do samodzielnego życia.

Kompleksowe działania mające na celu przywrócenie osobie zdolności do samodzielnego funkcjonowania w społeczeństwie oraz na rynku pracy. Obejmują między innymi aktywizację zawodową, budowanie kompetencji społecznych i wsparcie psychologiczne.

Proces oddziaływań wychowawczych i terapeutycznych wobec osób, które popadły w konflikt z prawem, mający na celu przywrócenie ich do prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie. W odróżnieniu od readaptacji, resocjalizacja odnosi się głównie do okresu odbywania kary.

Forma pracy socjalnej polegająca na docieraniu ze wsparciem bezpośrednio do osób w kryzysie bezdomności w miejscach ich przebywania (ulica, dworce, tereny zielone), a nie czekaniu, aż same zgłoszą się do placówki.

Zaplanowany, etapowy proces przechodzenia osoby z placówki interwencyjnej (np. schroniska) do mieszkania wspomaganego, a docelowo do samodzielnego lub komunalnego lokalu, po okresie aktywnej współpracy z instytucją wspierającą.

Model pomocy, w którym osobie w kryzysie bezdomności najpierw zapewnia się stabilne mieszkanie, a dopiero potem (równolegle) prowadzi się pracę nad innymi problemami (uzależnienia, zdrowie, zatrudnienie). Odwraca to kolejność stosowaną w modelu tradycyjnym, gdzie mieszkanie jest „nagrodą” na końcu procesu.

Trwała, sformalizowana forma współpracy wielu instytucji i organizacji (pomoc społeczna, NGO, służba więzienna, kuratorzy, urzędy pracy) działających wspólnie na rzecz osób w kryzysie bezdomności, oparta na uzgodnionych zasadach komunikacji i podziale ról.

Osoba odpowiedzialna za inicjowanie, koordynowanie i podtrzymywanie współpracy między instytucjami należącymi do sieci wsparcia. Organizuje spotkania, dba o przepływ informacji i buduje relacje między partnerami.

Dokument potwierdzający formalne przystąpienie instytucji do sieci wsparcia; ma znaczenie symboliczne (buduje prestiż i poczucie przynależności) oraz praktyczne (potwierdza zakres zadeklarowanego zaangażowania).

Forma nadzoru sprawowanego przez kuratora sądowego nad osobą skazaną, zwykle warunkowo zwolnioną lub skazaną z warunkowym zawieszeniem wykonania kary. Obejmuje kontrolę i wsparcie w powrocie do normalnego funkcjonowania.

Pomoc kierowana do osób opuszczających zakłady karne oraz ich rodzin, obejmująca m.in. wsparcie socjalne, prawne, psychologiczne i pomoc w readaptacji, często finansowana ze środków Funduszu Sprawiedliwości.

Zespół działań (szkolenia, staże, pośrednictwo pracy, doradztwo zawodowe) mających na celu przygotowanie osoby do podjęcia i utrzymania zatrudnienia.

Forma działalności gospodarczej łącząca cele ekonomiczne ze społecznymi, np. zatrudnianie osób zagrożonych wykluczeniem w spółdzielniach socjalnych czy przedsiębiorstwach społecznych.

Regularne, ustrukturyzowane spotkania specjalistów (pracowników socjalnych, terapeutów) z superwizorem, których celem jest wsparcie w trudnych sytuacjach zawodowych i przeciwdziałanie wypaleniu zawodowemu.

Stopniowy spadek zaangażowania i motywacji uczestników sieci wsparcia, wynikający z przeciążenia obowiązkami, braku poczucia wpływu lub monotonii działań, któremu przeciwdziała się m.in. różnorodnością form aktywności i dbałością o relacje.

Międzynarodowy standard określający, jak projektować strony internetowe i treści cyfrowe, aby były dostępne dla osób z niepełnosprawnościami (np. odpowiedni kontrast, opisy alternatywne grafik, obsługa klawiaturą).

Natychmiastowa, doraźna pomoc udzielana osobie w sytuacji nagłego kryzysu zagrażającego jej bezpieczeństwu, zdrowiu lub życiu (np. zapewnienie schronienia osobie, która nagle znalazła się na ulicy, lub pomoc bezpośrednio po opuszczeniu zakładu karnego). W odróżnieniu od długofalowego wsparcia ma charakter szybkiej reakcji, mającej ustabilizować sytuację przed skierowaniem do dalszej pomocy.

Działalność zawodowa polegająca na udzielaniu pomocy osobom i rodzinom w przezwyciężaniu trudnych sytuacji życiowych, których nie są w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Obejmuje m.in. diagnozę sytuacji, poradnictwo, towarzyszenie w procesie zmiany oraz kierowanie do odpowiednich form wsparcia.

Osoba zatrudniona w ośrodku pomocy społecznej, centrum usług społecznych lub innej instytucji pomocowej, posiadająca odpowiednie kwalifikacje do prowadzenia pracy socjalnej z osobami i rodzinami w kryzysie, w tym z osobami w kryzysie bezdomności.

Proces społecznego naznaczania i negatywnego etykietowania osoby lub grupy ze względu na jej sytuację życiową (np. bezdomność, karalność), prowadzący do wykluczenia, dyskryminacji i utrudnionego dostępu do pracy, mieszkania czy usług. Przeciwdziałanie stygmatyzacji jest jednym z celów budowania sieci wsparcia.

Ponowne popełnienie przestępstwa przez osobę wcześniej skazaną, często związane z brakiem skutecznego wsparcia w procesie readaptacji społecznej po opuszczeniu zakładu karnego. Ograniczenie recydywy jest jednym z kluczowych mierników skuteczności działań sieci wsparcia.

Program realizowany przez służbę więzienną wobec osób odbywających karę pozbawienia wolności, obejmujący diagnozę sytuacji osobistej skazanego, przygotowanie planu readaptacji oraz nawiązanie kontaktu z instytucjami pomocowymi jeszcze przed opuszczeniem zakładu karnego. Zgodnie z rekomendacjami powinien być stosowany obligatoryjnie wobec osób odbywających karę powyżej 6 miesięcy.

Instytucja prawa karnego wykonawczego pozwalająca na zwolnienie skazanego z zakładu karnego przed odbyciem pełnego wymiaru kary, pod warunkiem poddania się dozorowi kuratora sądowego i przestrzegania określonych przez sąd warunków.

Specjalista wspierający osobę opuszczającą zakład karny lub w kryzysie bezdomności w procesie powrotu do samodzielnego funkcjonowania, m.in. poprzez towarzyszenie w kontaktach z instytucjami, pomoc w organizacji spraw bytowych i motywowanie do zmiany.

Indywidualny dokument przygotowywany dla osoby opuszczającej zakład karny jeszcze w trakcie odbywania kary, zawierający opis dostępnych form wsparcia i ścieżkę postępowania po zwolnieniu, opracowany we współpracy służby więziennej z instytucjami pomocowymi.

Bilet na przejazd środkami transportu publicznego, wydawany osobie zwalnianej z zakładu karnego, umożliwiający dotarcie do wyznaczonego miejsca pobytu bez konieczności ponoszenia kosztów w momencie opuszczenia jednostki penitencjarnej.

Model współpracy określający role poszczególnych instytucji oraz zakres oferowanej przez nie pomocy na kolejnych etapach procesu wsparcia osoby w kryzysie bezdomności, od przygotowania do opuszczenia zakładu karnego aż po stabilizację życiową i zawodową.

Gminna jednostka organizacyjna udzielająca pomocy społecznej – świadczeń finansowych, pracy socjalnej, kierowania do placówek wsparcia.

Jednostka łącząca zadania ośrodka pomocy społecznej z szerszym zakresem usług społecznych (np. wsparcie rodzin, seniorów, osób w kryzysie bezdomności). W niektórych gminach zastępuje OPS.

Instytucja rynku pracy odpowiedzialna za rejestrację osób bezrobotnych, pośrednictwo pracy, szkolenia zawodowe i programy aktywizacji zawodowej.

Placówka prowadząca programy reintegracji społeczno-zawodowej. Umożliwia osobom po kryzysach życiowych zdobycie doświadczenia zawodowego w warunkach wspieranych.

Forma wsparcia (zwykle mniej sformalizowana niż CIS) oferująca zajęcia motywacyjne, treningi kompetencji społecznych i pomoc w powrocie na rynek pracy.

Jednostka penitencjarna, w której osoby skazane odbywają karę pozbawienia wolności.

Jednostka penitencjarna przeznaczona głównie dla osób tymczasowo aresztowanych, choć może też pełnić funkcję zakładu karnego.

Filia zakładu karnego, zlokalizowana poza jego główną siedzibą.

Placówka zapewniająca całodobowe, tymczasowe schronienie oraz podstawowe wsparcie socjalne osobom w kryzysie bezdomności.

Placówka jak wyżej, dodatkowo dostosowana do potrzeb osób wymagających częściowej opieki (np. ze względu na wiek lub stan zdrowia).

Placówka zapewniająca schronienie na czas nocy (bez całodobowego pobytu), skierowana do osób w kryzysie bezdomności.

Miejsce doraźnego schronienia przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi, dostępne zwykle w okresie zimowym, bez pełnego zakresu usług socjalnych.

Lokal, w którym osoba w procesie wychodzenia z bezdomności uczy się samodzielnego funkcjonowania, zwykle przy wsparciu asystenta lub pracownika socjalnego, jako etap przejściowy przed pełną samodzielnością mieszkaniową.

Fundusz, którego dysponentem jest Minister Sprawiedliwości, finansujący m.in. pomoc socjalną, prawną i psychologiczną dla osób pokrzywdzonych przestępstwem oraz osób opuszczających zakłady karne.

Organizacja pozarządowa (z ang. non-governmental organization) może mieć formę fundacji, stowarzyszenia lub innego podmiotu działającego poza strukturami administracji publicznej, często realizujący zadania pomocowe na zlecenie państwa lub samorządu.

Jednostka samorządu województwa koordynująca politykę społeczną na poziomie regionalnym, w tym działania z zakresu przeciwdziałania bezdomności.

Ministerstwo odpowiedzialne m.in. za politykę społeczną, pomoc społeczną i przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu na poziomie krajowym.

Rozporządzenie o Ochronie Danych Osobowych (Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady UE 2016/679), unijny akt prawny regulujący zasady przetwarzania danych osobowych, istotny m.in. przy uzyskiwaniu zgody na publikację danych kontaktowych instytucji lub historii osób korzystających ze wsparcia.

Fundusz Unii Europejskiej wspierający m.in. działania z zakresu włączenia społecznego, przeciwdziałania ubóstwu i rozwoju usług społecznych, wskazywany jako możliwe źródło finansowania funkcji koordynatora sieci wsparcia.

Fundusz celowy wspierający zawodową i społeczną rehabilitację osób z niepełnosprawnościami, m.in. poprzez dofinansowanie zatrudnienia i projektów aktywizacyjnych.

Środki finansowe pozostające w dyspozycji Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej, przeznaczane m.in. na dofinansowanie zadań publicznych związanych z przeciwdziałaniem bezdomności i wykluczeniu społecznemu.